İsmailîlik ve Bâtınîlik Nedir? Hasan Sabbah'ın İnancı

Güncellenme: 6 Kasım 2026

Kısa cevap

İsmailîlik, Şii İslam'ın yedinci imam konusunda ayrışan bir koludur. Hasan Sabbah bir Müslümandı; On İki İmam Şiiliğinden İsmailîliğe geçti, sonra da Nizârî kolunun lideri oldu. Düşüncesinin merkezinde, aklın tek başına yetmediğini savunan Ta'lim doktrini vardır.

Ta'lim doktrini

Hasan'ın Dört Fasıl adlı risalesine göre insan aklı Tanrı'yı bağımsız olarak bilemez; bunun için doğru yola götüren otoriter bir öğreticiye, yani imama ihtiyaç vardır. Bu nedenle Nizârîler TDV'de Ta'lîmiyye adıyla da anılır. Yazısını Farsça yazdı ve Farsçayı İran İsmailîlerinin dinî dili yaptı.

Bâtınîlik nedir?

Bâtınî, dinî metinlerin görünür anlamının (zâhir) ötesinde bir iç anlam (bâtın) bulunduğunu savunanlara verilen addır. Sünni kaynaklar bu adı İsmailîler için çoğu kez olumsuz anlamda kullanır. Hasan'ın yönetiminde ise şeriat katı uygulandı. 1164'te Hasan II'nin kıyamet ilanı bu çizgiden önemli bir sapmadır, Hasan III ise şeriata dönüşü ilan etmiştir.

Mezhepsel farklar

On İki İmam Şiileri Mûsâ el-Kâzım çizgisini, İsmailîler ise İsmâil b. Ca'fer çizgisini izler. 1094-95'te İsmailîler de ikiye ayrıldı: Hasan'ın desteklediği Nizârîler ve Fatımî sarayının desteklediği Müsta'lîler. Sünnilikle çatışma ise imamet, hilafet ve yorum yetkisi üzerinedir.

Sık sorulan sorular

İsmailîlik nedir?: İmamın İsmâil b. Ca'fer soyundan geldiğini kabul eden Şii koldur.
Nizârî İsmailîlik nedir?: 1094-95 krizinde Nizâr b. Müstansır'ın imamlığını kabul eden İsmailî koldur.
Bâtınîlik nedir?: Metinlerin iç anlamını öne çıkaran yorum anlayışı ve İsmailîlere karşıtlarının sık kullandığı addır.
Hasan Sabbah Bâtınî miydi?: Sünni yazarlar onu öyle anar. Bununla birlikte kendi döneminde şeriatı katı biçimde uyguladığı aktarılır.
Hasan Sabbah Müslüman mıydı?: Evet, Şii İsmailî bir Müslümandı. Karşıtları onu sapkınlıkla suçladı.
Hasan Sabbah hangi mezhebe mensuptu?: Doğuştan On İki İmam Şiisiydi, 17 yaşında İsmailî oldu, 1094-95'ten sonra Nizârî kolunu yönetti.
Hasan Sabbah'ın dinî görüşleri nelerdi?: Doğru bilginin kaynağı olarak masum imama bağlılığı savundu ve şeriata sıkı biçimde uydu.
Hasan Sabbah'ın öğretisinde imamın rolü nedir?: Aklın ulaşamadığı doğruyu öğretecek yegâne otoritedir. Hasan kendisini imam değil, onun hücceti olarak konumlandırdı.
Ta'lim doktrini nedir?: Hakikatin otoriter bir öğretici olmadan aklla bilinemeyeceğini söyleyen öğretidir.
İmam-ı masum kavramı ne anlama gelir?: Hata ve günahtan korunmuş imam demektir. Şii düşüncede öğretinin ve otoritenin dayanağıdır.
İsmailîlik ile On İki İmam Şiiliği arasındaki fark nedir?: Temel ayrım Ca'fer es-Sâdık'tan sonraki imamdadır; zamanla öğretide de farklar gelişti.
Nizârî İsmailîlerle diğer İsmailîler arasındaki fark nedir?: Nizârîler Nizâr soyunu, Müsta'lî kolları ise onun kardeşi Müsta'lî'yi izler.
Hasan Sabbah neden Nizâr'ı destekledi?: Nizâr'ı meşru halef olarak görüyordu. Bu aynı zamanda Bedr el-Cemâlî ailesinin Fatımî hâkimiyetine karşı bir tavırdı.
İsmailîlik ile Sünnilik arasındaki tarihsel anlaşmazlıklar nelerdi?: İmamet, Abbâsî hilafetinin meşruiyeti ve metin yorumu başlıca konulardır.
Hasan Sabbah'ın eserleri günümüze ulaştı mı?: Tam olarak değil. Dört Fasıl ve Sergüzeşt alıntılarla bilinir. TDV, Tahran ve Duşanbe'deki yazma kayıtlarından da söz eder.
Hasan Sabbah Kur'an'ı nasıl yorumluyordu?: Bu konuda ayrıntılı bir metni elimizde yok. Genel İsmailî yaklaşım, imamın öğretisine dayalı bâtınî yorumu öne çıkarır.
Hasan Sabbah'ın düşünceleri günümüz İsmailîliğini nasıl etkiledi?: Bugünkü Nizârî toplulukların kurucu tarihinin parçasıdır. Fakat aradan geçen yüzyıllarda öğreti önemli ölçüde değişti.
Hasan Sabbah'ın kurduğu yapı devlet mi, tarikat mıydı?: Tarihçiler bugün "devlet" der: kaleleri, gelirleri, yöneticileri vardı. Aynı zamanda dinî bir davet teşkilatıydı.

Kaynaklar

Cüveynî, Reşîdüddin ve İbnü'l-Esîr gibi Orta Çağ yazarları burada doğrudan değil, listelenen çalışmalar üzerinden aktarılmıştır. Hazırlayan: hasansabbah.com editörlüğü.