Hasan Sabbah ve Alamut Üzerine Okuma Rehberi: Roman, Akademik ve Popüler Kitaplar

Neden kitapları türüne göre ayırmak gerekir?

Hasan Sabbah hakkında kitap arayan biri çok kısa sürede üç farklı Hasan'la karşılaşır. Birincisi, Orta Çağ kronikleri ve modern tarihçilerin dikkatle yeniden kurduğu, 1090'da Alamut'u ele geçiren ve ölene kadar kaleden pek ayrılmadığı aktarılan Nizârî İsmailî önderidir. İkincisi, Haçlı kaynaklarında ve Avrupa edebiyatında şekillenen, gençleri uyuşturup cennet bahçesiyle kandıran "Dağın Yaşlı Adamı" figürüdür. Üçüncüsü de romanların, dizilerin ve oyunların kendi dramatik ihtiyaçlarına göre kurduğu karakterdir.

Bu üç figür aynı adı taşıdığı için okurlar sık sık birini diğerinin yerine koyar. Bir romanda okunan sahne tarih sanılır, bir akademik kitapta "rivayet edilir" diye geçen bilgi kesinmiş gibi aktarılır. Bu sitede bilgileri kesin, rivayet ve efsane diye ayırmaya çalışıyoruz; okuma listesini kurarken de aynı ayrımı kullanmak işinizi kolaylaştırır. Kısaca: romanı roman olarak, akademik çalışmayı tartışmalı noktalarıyla birlikte, popüler anlatıyı da kaynağını sorgulayarak okuyun.

Aşağıdaki öneriler kesin bir "en iyiler" listesi değildir. Hem yaygın olarak başvurulan hem de var olduğundan emin olduğumuz eserlerle sınırlı tuttuk. Bu sayfadaki kitapları kaynak olarak değil, okuma önerisi olarak görün; sitedeki bilgilerin dayandığı metinleri her sayfanın altındaki kaynaklar bölümünde ve güvenilir kaynaklar sayfamızda ayrıca listeliyoruz.

Romanlar: Vladimir Bartol, Alamut (1938)

Hasan Sabbah denince akla ilk gelen roman, Sloven yazar Vladimir Bartol'un 1938'de yayımlanan Alamut'udur. Roman, fedai olarak yetiştirilen genç İbn Tâhir'in ve kaleye getirilen bir genç kızın gözünden Alamut'taki hayatı anlatır. Hasan burada inancı ve itaati bir iktidar aracı olarak kullanan, son derece hesapçı bir lider olarak çizilir. Romanın doruk noktalarından biri de fedailerin uyuşturularak bir bahçeye götürülüp cennette olduklarına inandırılmasıdır.

Romanın edebî gücü tartışılmaz, ama tarihsel değeri sınırlıdır. Bartol gerçek kişi ve yer adlarını kullanır; olay örgüsünün büyük kısmı ise kurgudur. Özellikle cennet bahçesi hikâyesi romanın merkezinde olsa da tarihsel kanıtla desteklenmez ve büyük ölçüde Orta Çağ Avrupa anlatılarından beslenen bir efsanedir. Bugün Hasan'a atfedilen "Hiçbir şey gerçek değildir, her şey mübahtır" sözü de tarihsel bir kayda değil, büyük ölçüde bu roman ve sonrasındaki popüler kültüre dayanır.

Bartol'un romanı aynı zamanda kendi dönemine, yani 1930'ların totaliter rejimlerine dair bir alegori olarak da okunur. Bu açıdan bakınca kitap, 11. yüzyıl İran'ından çok 20. yüzyıl Avrupa'sı hakkında düşündürür. Romanı okurken "Hasan gerçekten böyle miydi?" sorusunu değil, "Bu efsane neden bu kadar güçlü?" sorusunu sormak daha verimlidir. Dizilerle karşılaştırma yapmak isteyenler dizi, film ve roman sayfamıza bakabilir.

Romanlar: Amin Maalouf, Semerkant (1988)

Lübnan doğumlu, Fransızca yazan Amin Maalouf'un Semerkant romanı, Hasan Sabbah'ı doğrudan merkezine almasa da onu en çok okunan anlatılardan birine yerleştirir. Romanın ilk yarısı Ömer Hayyam'ın hayatı ve Rubaiyat'ın bir el yazması etrafında döner; Hayyam'ın yolu Nizamülmülk ve Hasan Sabbah'la kesişir. İkinci yarı ise bu el yazmasının yüzyıllar sonraki serüvenini anlatır.

Semerkant'ı okurken dikkat edilmesi gereken nokta, ünlü "üç arkadaş" hikâyesidir. Hayyam, Nizamülmülk ve Hasan'ın aynı hocadan ders alıp birbirlerine söz verdikleri anlatısı Orta Çağ'dan beri aktarılır, ancak bir rivayettir. Nizamülmülk'ün Hasan'dan yaklaşık otuz yaş büyük olması bu hikâyeyi kronolojik olarak zayıflatır. Romancı bu rivayeti edebî bir malzeme olarak kullanır; bunu tarihî bir bilgi gibi aktarmamak gerekir. Ayrıntılar için Hasan Sabbah ve Ömer Hayyam sayfasına bakabilirsiniz.

Buna rağmen Semerkant, Selçuklu döneminin şehirlerini, saray entrikalarını ve fikir dünyasını okura yaşatan, dönemin atmosferine girmek için iyi bir kapıdır. Tarih okumasına başlamadan önce ya da sonra okunabilir; önce okunursa, sonraki akademik okumalarda hangi sahnelerin kurgu olduğunu fark etmek ayrı bir keyif verir.

Akademik çalışmalar: tarih için nereden başlamalı?

Nizârî İsmailîler üzerine bugün en çok başvurulan isim Farhad Daftary'dir. The Isma'ilis: Their History and Doctrines (1990), İsmailî tarihini başlangıcından modern döneme kadar ele alan kapsamlı bir başvuru eseridir ve Hasan Sabbah'ı bu geniş tarihin içinde gösterir. Daha kısa bir giriş isteyenler için A Short History of the Ismailis (1998) uygun bir seçenektir. Efsanelerle ilgilenenler için ise The Assassin Legends: Myths of the Isma'ilis (1994) özellikle önemlidir: haşhaş, cennet bahçesi ve "Dağın Yaşlı Adamı" anlatılarının Haçlı çevrelerinde ve Avrupa'da nasıl geliştiğini izler.

Bernard Lewis'in The Assassins: A Radical Sect in Islam (1967) kitabı, konuyu geniş okur kitlesine taşıyan klasik bir çalışmadır. Lewis, Nizârîlerin siyasi ve askerî stratejisine odaklanır ve üç arkadaş hikâyesi gibi anlatılara kuşkuyla yaklaşır. Kitap yazıldığı dönemden bu yana alan epey gelişti; bu nedenle Lewis'i Daftary'nin daha yeni çalışmalarıyla birlikte okumak dengeli bir bakış sağlar.

Daha eski ama alanın temel taşlarından biri sayılan çalışma Marshall G. S. Hodgson'ın The Order of Assassins (1955) kitabıdır. Hodgson, Nizârîleri dışarıdan gelen düşmanca anlatılara değil, kendi inanç ve örgütlenme mantıklarına göre anlamaya çalışan ilk kapsamlı akademik çalışmalardan birini ortaya koydu. Okuması diğerlerine göre daha ağırdır; konuya ilgisi derinleşen okurlar için ikinci aşamada önerilir.

Türkçe okumak isteyenler için kısa ama güvenilir bir başlangıç, Abdülkerim Özaydın'ın TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Hasan Sabbâh" maddesidir. Madde çevrimiçi olarak ücretsiz okunabilir, dipnotlarıyla birlikte bir okuma listesi işlevi de görür. Daftary'nin Encyclopaedia Iranica için yazdığı "Hasan Sabbah" maddesi de Institute of Ismaili Studies sitesinde yayımlanmıştır.

Popüler ve gezi anlatıları: Alamut'u yerinde görmek

Alamut'u bir tarih kitabının sayfalarından değil de vadinin kendisinden tanımak isteyenler için iki kitap öne çıkar. İngiliz gezgin Freya Stark'ın The Valleys of the Assassins (1934) kitabı, 1930'larda bölgeye yaptığı yolculukları anlatan bir gezi klasiğidir. Akademik bir eser değildir; değeri, o dönemin Elburz dağlarını, köylerini ve kalelere ulaşmanın zorluğunu birinci ağızdan aktarmasındadır.

Peter Willey'nin Eagle's Nest: Ismaili Castles in Iran and Syria (2005) çalışması ise yıllar süren saha gezilerine dayanarak Nizârî kalelerini tek tek ele alır. Kalelerin konumu, su sistemleri ve savunma düzenine dair ayrıntılar, Alamut'un neden bu kadar uzun süre direnebildiğini anlamaya yardımcı olur. Kalenin bugünkü durumu ve konumu için Alamut Kalesi nerede sayfamıza da bakabilirsiniz.

Bunların dışında piyasada Hasan Sabbah adını taşıyan çok sayıda popüler kitap bulunur. Bunların bir kısmı iyi araştırılmış derlemeler, bir kısmı ise kaynak göstermeden efsaneleri tekrar eden metinlerdir. Popüler bir kitabı değerlendirirken kaynakça verip vermediğine, Daftary veya Lewis gibi temel çalışmaları anıp anmadığına ve cennet bahçesi gibi konuları "kesin" diye sunup sunmadığına bakmak iyi bir ölçüttür.

Hangi sırayla okumalı?

Romanla başlamak isteyen okur için şu sıra işe yarar: önce Bartol'un Alamut'u ya da Maalouf'un Semerkant'ı, ardından TDV maddesi, sonra Daftary'nin A Short History of the Ismailis kitabı. Bu yolla romanın yarattığı merak, kısa sürede sağlam bir tarih bilgisine bağlanır ve hangi sahnelerin kurgu olduğu netleşir.

Üniversite öğrencisi ya da araştırmacı için sıra tersine çevrilebilir: TDV ve Iranica maddeleri, Daftary'nin The Isma'ilis kitabı, ardından Hodgson ve Lewis. Bu aşamadan sonra The Assassin Legends ile efsanelerin tarihini okumak, Avrupa'daki imajın nasıl oluştuğunu gösterir. Romanlar en sona, bir dönemin hayal gücünü inceleyen metinler olarak bırakılabilir.

Dizi izleyip merak eden okur içinse en kısa yol, önce bu sitedeki Hasan Sabbah kimdir ve gerçekler ile efsaneler sayfalarını okumak, sonra tek bir akademik giriş kitabına geçmektir. Böylece dizideki hangi olayın tarihsel olduğunu, hangisinin dramatik tercih olduğunu ayırt etmek kolaylaşır.

Kitabı bulmak: baskılar, çeviriler ve yayınevi katalogları

Hangi kitabı okuyacağınıza karar vermek işin yarısıdır; diğer yarısı doğru baskıyı bulmaktır. Bu alandaki kitapların bir kısmının Türkçe çevirisi vardır, bir kısmı yalnızca İngilizce veya özgün dilinde okunabilir. Çevirilerin baskıları zamanla tükenebilir, aynı kitabın farklı yayınevlerinden farklı çevirileri çıkabilir. Bu yüzden bir öneri listesinde gördüğünüz kitabı ararken yalnızca ada değil, çevirmen adına, baskı yılına ve ISBN numarasına da bakmak gerekir.

Akademik kitaplarda baskı farkı daha da önemlidir. Daftary'nin The Isma'ilis kitabının ikinci baskısı (2007) ilk baskıya göre genişletilmiştir; dipnot ve kaynakça arayan biri için hangi baskıyı okuduğunu bilmek önemlidir. Romanlarda ise çevirinin hangi dilden yapıldığı fark yaratır: Bartol'un Slovence yazdığı Alamut'un doğrudan Slovenceden mi yoksa aracı bir dilden mi çevrildiğine bakmak, metne ne kadar yakın olduğunuzu gösterir.

Güncel baskıyı bulmanın en güvenilir yolu çoğu zaman doğrudan yayınevinin kendi listesine bakmaktır. Birçok yayınevi ve kitap dağıtıcısı artık kitaplarını basılı broşür yerine çevrimiçi kataloglar üzerinden duyuruyor; kitapçılar da toptan siparişlerini dijital ürün kataloğu ve bayi sipariş sistemleri aracılığıyla verebiliyor. Bu kataloglarda genellikle baskı bilgisi, stok durumu ve yeni basımlar daha hızlı güncellendiği için, aradığınız çevirinin hâlâ basılıp basılmadığını görmek kolaylaşır.

Mahallenizdeki kitapçı bir kitabı bulamadığında, bu kataloglar üzerinden yayınevine sipariş geçebilir; baskısı tükenmiş bir eser içinse sahaflar ve kütüphaneler hâlâ en iyi seçenektir. Üniversite kütüphanelerinin çevrimiçi katalogları da özellikle Hodgson gibi eski akademik eserlere ulaşmak için iyi bir başlangıçtır.

Okurken kendinize sorabileceğiniz sorular

Hangi kitabı okursanız okuyun, birkaç basit soru metni değerlendirmenize yardım eder. Bu bilgiyi kim, ne zaman yazdı? Yazar olaylara yakın bir dönemde mi yaşadı, yoksa yüzyıllar sonra mı yazdı? Kaynak gösteriyor mu, yoksa "anlatılır ki" diye mi geçiyor? Yazar Nizârîlere düşman bir çevreden mi, onların içinden mi, yoksa modern bir akademik bakıştan mı yazıyor?

Özellikle Orta Çağ kaynaklarına dayanan anlatılarda bu son soru önemlidir. Hasan Sabbah hakkındaki temel Orta Çağ anlatılarının önemli bir kısmı Nizârîlere karşıt çevrelerden gelir; Nizârîlerin kendi kronikleri ise büyük ölçüde kaybolmuştur. Modern tarihçiler bu boşluğu dikkatle doldurmaya çalışır ve tartışmalı noktaları açıkça belirtir. Bir kitap her şeyi kesin bir dille anlatıyorsa, bu genellikle bir uyarı işaretidir.

Sık sorulan sorular

Hasan Sabbah hakkında okunacak ilk kitap hangisi olmalı?

Tarih için kısa ve güvenilir bir başlangıç TDV İslâm Ansiklopedisi maddesi ve Daftary'nin A Short History of the Ismailis kitabıdır. Roman olarak Bartol'un Alamut'u en bilinen eserdir.

Bartol'un Alamut romanı tarih kitabı mı?

Hayır. Gerçek kişi ve yerleri kullanan bir romandır; cennet bahçesi gibi merkezî sahneleri tarihsel kanıtla desteklenmez.

Semerkant romanındaki üç arkadaş hikâyesi gerçek mi?

Bir rivayettir. Nizamülmülk ile Hasan arasındaki yaş farkı hikâyeyi kronolojik olarak zayıflatır.

Bernard Lewis mi, Farhad Daftary mi?

İkisi birlikte okunabilir. Lewis'in kitabı klasik bir giriş, Daftary'nin çalışmaları ise daha kapsamlı ve daha yeni araştırmalara dayanır.

Bu kitapların Türkçe çevirileri var mı?

Bazılarının var, bazılarının yok; baskı durumu da değişebiliyor. Güncel bilgi için yayınevinin kataloğuna, çevirmen adına ve ISBN'e bakmak en güvenilir yoldur.

Alamut Kalesi'ni anlatan bir gezi kitabı var mı?

Freya Stark'ın The Valleys of the Assassins kitabı 1930'lardaki yolculuklarını anlatır. Kaleler üzerine ayrıntılı bir çalışma için Peter Willey'nin Eagle's Nest kitabına bakılabilir.

Kaynaklar

• Abdülkerim Özaydın, “Hasan Sabbâh”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 16 (1997), s. 347-350
• Farhad Daftary, “Hasan Sabbah”, Institute of Ismaili Studies (Encyclopaedia Iranica, c. XII'den düzenlenmiş)
• Farhad Daftary, “Assassin”, Institute of Ismaili Studies (Medieval Islamic Civilization: An Encyclopaedia'dan)
• “Alamut (Bartol novel)”, İngilizce Vikipedi
• “Hasan-i Sabbah”, İngilizce Vikipedi

Cüveynî, Reşîdüddin ve İbnü'l-Esîr gibi Orta Çağ yazarları burada doğrudan değil, listelenen çalışmalar üzerinden aktarılmıştır. Hazırlayan: hasansabbah.com editörlüğü.