Haşhaşiler Kimdir? Nizârîlere Verilen Adın Tarihi

Neden bu isimle anılıyorlar?

Daftary'ye göre "haşîşî" sözü diğer Müslümanlarca "ayaktakımı" veya "ahlâkı gevşek kişiler" anlamında kullanıldı. Vikipedi'nin Daftary'ye dayanan özetine göre bilinen en erken kullanım 1122 civarında Fatımî halifesi Âmir'in bir metnindedir. Haçlı çevreleri kelimeyi assassini, heyssisini gibi biçimlerde Avrupa'ya taşıdı ve zamanla İngilizce ve Fransızcadaki "assassin" (suikastçı) sözcüğü ortaya çıktı.

Sünni kaynaklar onlardan daha çok "Bâtınîler" veya "mülhidler" diye söz eder. TDV maddesi ise adın gerçekten haşîş kullanımından geldiğini doğrudan yazar. Aradaki farkı efsaneler ve gerçekler sayfasında açıyoruz.

Amaçları ve örgütlenmeleri

Amaçları, Selçuklu egemenliğine karşı İsmailî daveti yaşatmak ve kendi imamlarına bağlı bir düzen kurmaktı. Bu hareketi bir tarikat veya çete olarak görmek eksiktir: kaleleri, vergileri, hukuku ve yöneticileri olan bir devlet yapısıydı.

Görev tanımlarında dâî (davetçi), refîk (yoldaş) ve fedâî öne çıkar. Fedailer hakkında ayrıntı için fedailer sayfasına bakabilirsiniz. Suikast bu mücadelenin en bilinen ama tek yönü değildir.

Nizârîler ile Haşhaşiler aynı topluluk mu?

Tarihsel olarak aynı topluluktan söz edilir, ama adlar eş değer değildir. "Nizârî İsmailîler" tarihçilerin ve topluluğun kullandığı addır; "Haşhaşiler" ise karşıt çevrelerden gelen ve hakaret içeren bir adlandırmadır. Bugün yaşayan Nizârî İsmailîleri suikast veya haşhaş efsaneleriyle özdeşleştirmek yanlış olur.

Sık sorulan sorular

Haşhaşiler tarikatı nedir?

Halk dilinde Nizârî İsmailî hareketine verilen addır. Tam anlamıyla bir tarikat değil, siyasî ve dinî bir yapıdır.

Haşhaşileri kim kurdu?

Hasan Sabbah kurucu lideri sayılır. Ad ise ona değil, karşıtlarına aittir.

Haşhaşiler hangi dönemde ortaya çıktı?

1090'da Alamut'un alınmasıyla. Nizârî ayrımı ise 1094-95'teki Fatımî krizinde kesinleşti.

Haşhaşiler hangi dine inanıyordu?

İslam'a. Şii İslam'ın İsmailî kolunun Nizârî koluna mensuptular.

Haşhaşiler Şii mi, Sünni mi?

Şii İsmailîydiler.

Haşhaşiler hangi ülkelerde faaliyet gösterdi?

Bugünkü adlarıyla ağırlıklı olarak İran ve Suriye'de; yaptıkları eylemler Irak ve Mısır gibi çevre bölgelere de uzandı.

Haşhaşilerin lideri kimdi?

Önce Hasan Sabbah, sonra Kiyâ Büzürgümmid, oğlu Muhammed ve ardından Hasan II'den itibaren Nizârî imamları.

Haşhaşilerin merkezi neresiydi?

Alamut. Suriye kolunun merkezi ise Masyaf ve Kehf gibi kalelerdi.

Haşhaşiler neden suikast düzenliyordu?

Ordularına denk olmadıkları düşmanların karar vericilerini hedef almak için. Bkz. Haşhaşi suikastları.

Haşhaşilerin kullandığı silahlar nelerdi?

Anlatılardaki başlıca silah hançer veya bıçaktır. TDV de "eli hançerli" kişilerden söz eder.

Haşhaşilerin gizli işaretleri var mıydı?

İncelediğimiz akademik kaynaklarda böyle bir sistem yer almıyor. Gizli işaret anlatıları büyük oranda kurgu ürünüdür.

Haşhaşiler ne kadar güçlüydü?

Bir imparatorluk değildi, ama yaklaşık 166 yıl ayakta kalıp büyük devletleri endişelendirecek kadar etkiliydi.

Haşhaşiler nasıl sona erdi?

İran'da 1256'da Moğollarla, Suriye'de 1270-1273'te Baybars ile siyasî güçlerini yitirdiler.

Haşhaşiler günümüzde var mı?

"Haşhaşi" adıyla bir grup yok. Tarihsel devamları olan Nizârî İsmailîler ise bugün yaşıyor ve imamları Ağa Han'dır.

Haşhaşilerle günümüz Nizârîleri arasında nasıl bir ilişki var?

Aynı dinî geleneğin tarihsel sürekliliğidir. National Geographic toplam İsmailî sayısını 25'ten fazla ülkede 15 milyona kadar verir. Bugünkü topluluğun orta çağ eylemleriyle örgütsel bir bağı yoktur.

Doğu ve Batı tarihçileri Haşhaşileri nasıl farklı yorumluyor?

Orta çağ Sünni yazarları onları sapkın, Haçlı kaynakları gizemli katiller olarak gördü. Modern araştırma, özellikle Daftary, onları kendi dinî ve siyasî bağlamında inceler.

Haşhaşiler ile modern gizli örgütler arasında kanıtlanmış bir bağlantı var mı?

İncelediğimiz kaynaklarda böyle bir kanıt yok. Bu tür bağlantılar komplo anlatılarına aittir.

Hasan Sabbah'ın stratejisi modern asimetrik savaşa benzer mi?

Güçsüz tarafın seçilmiş hedeflere yönelmesi bakımından benzetilebilir. Ama bu modern bir yorumdur; orta çağ dinî ve siyasî bağlamı göz ardı edilmemelidir.

Kaynaklar

• Farhad Daftary, “Assassin”, Institute of Ismaili Studies (Medieval Islamic Civilization: An Encyclopaedia'dan)
• Abdülkerim Özaydın, “Hasan Sabbâh”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 16 (1997), s. 347-350
• “Order of Assassins”, İngilizce Vikipedi
• Erin Blakemore, “The medieval Order of Assassins”, National Geographic, 2020

Cüveynî, Reşîdüddin ve İbnü'l-Esîr gibi Orta Çağ yazarları burada doğrudan değil, listelenen çalışmalar üzerinden aktarılmıştır. Hazırlayan: hasansabbah.com editörlüğü.